از دیدگاه طب ایرانی، هر چند که هر فرد مزاج منحصر به فردی دارد، اما این مزاج در طول عمر و به تناسب سن، تغییرات جزئی را تجربه میکند. وقتی نوزاد به دنیا میآید، خداوند متعال گرما و رطوبتی در وجود او قرار میدهد که برای رشد و بقای او ضروری است. در این دیدگاه، به این گرما “حرارت غریزی” و به این رطوبت “رطوبت غریزی” گفته میشود. میزان این حرارت و رطوبت در طول زندگی و در سنین مختلف تغییر میکند، و همین تغییرات باعث ایجاد مزاجهای گوناگون در طول عمر میشود که به آنها “مزاج سنی” میگویند.
این تغییرات در چهار دوره اصلی تقسیمبندی میشوند که در ادامه به بررسی آنها خواهیم پرداخت.
حرارت و رطوبت غریزی به چه معناست؟
حکمای طب ایرانی جهت توضیح بهتر حرارت و رطوبت غریزی مثال چراغ فیلتر دارد را استفاده نموده اند. شاید چراغ های فیلتردار روغنی را دیده باشید در این چراغ ها در ابتدای کار که روغن چراغ زیاد است شعله آن به خوبی روشن بوده و قوی و پر نور است ولی با گذشت زمان و کاهش روغن چراغ شعله ضعیف تر و ضعیف تر شده و وقتی روغن تمام شد شعله هم خاموش می شود.
در انسان نیز وضعیت مانند همین چراغ است حرارت غریزی مانند شعله چراغ و رطوبت غریزی مانند روغن چراغ است در ابتدای کودکی حرارت و رطوبت غریزی زیاد است و به تدریج با گذر عمر مصرف شده و از میزان آن کاسته میشود در سالمندی این حرارت و رطوبت به حداقل میزان خود میرسد و در نهایت تمام شده و چراغ عمر آدمی خاموش میشود و این همان مرگ طبیعی است.
دوران رشد یا نمو (۰ تا ۲۹ سالگی)
در این دوران، بدن به سرعت در حال رشد است و حرارت و رطوبت غلبه دارند. این حرارت و رطوبت، که به عنوان حرارت و رطوبت غریزی شناخته میشود، برای رشد و نمو ضروری است. به این ترتیب، فرد در این دوره نسبت به سایر دوره های سنتی خود، مزاج گرم تر و تر تری دارد. اگر فردی مزاج سرشتی سرد و خشک داشته باشد، این مزاج سنی به او کمک میکند تا به اعتدال نزدیکتر شود و از مشکلاتی مانند جوشهای پوستی و عفونتها کمتر رنج ببرد.
دوران وقوف یا جوانی (۳۰ تا ۳۹ سالگی)
در این دوره، گرمی و خشکی در بدن نسبت به قبل افزایش مییابد. این سن، دوران فعالیت و انرژی است و فرد در این دوره معمولاً از شادابی و فعالیت بیشتری برخوردار است. اگر فردی مزاج سرشتی گرم و خشک داشته باشد، ممکن است با مشکلاتی چون جوشهای پوستی و خشکی مواجه شود. اما کسانی که مزاج سرشتی سرد و تر دارند، در این دوره در وضعیت بهتری قرار خواهند داشت.
دوران بزرگسالی یا کهولت (۴۰ تا ۶۰ سالگی)
این دوره، دورهای است که مزاج فرد به نسبت سایر دوره های سنی اش، سردی و خشکی بیشتری دارد. افراد در این سنین معمولاً به تدبیر و دوراندیشی میپردازند و قدرتهای جسمی به تدریج کاهش مییابد. افرادی که مزاج سرشتی سرد و خشک دارند، ممکن است به مشکلاتی مانند وسواس و افسردگی دچار شوند. در حالی که کسانی که مزاج سرشتی گرم و تر دارند، در این دوره وضعیت بهتری خواهند داشت.
دوره انحطاط یا پیری (۶۰ سالگی به بالا)
در این دوره، بدن نسبت به همه دوره های گذشته فرد سرد تر می شود و بنا به شرایط می تواند به سمت خشکی بیشتر و یا تری بیشتر برود. اگر رطوبت های عارضی و غیر طبیعی بر بدن حاکم شود مزاج این افراد به سمت سردی و تری میل می یاید. این تغییرات میتواند باعث ضعف عمومی، فراموشی و مشکلات مفصلی شود. افرادی که مزاج سرشتی سرد و تر دارند، ممکن است با این مشکلات مواجه شوند، اما کسانی که مزاج سرشتی گرم و خشک دارند، در این دوران معمولاً وضعیت بهتری را تجربه میکنند.
در آخر باید توجه داشت که مزاج سنین مفهومی نسبی است و تغییرات آن در طول عمر بر اساس مقایسه با مزاج سرشتی هر فرد ارزیابی میشود. به عبارت دیگر، اگر فردی با مزاج سرشتی گرم و تر وارد دوران پیری شود، مزاج او می تواند همچنان نسبت به بسیاری از افراد دیگر، گرم و تر باشد. اما وقتی گفته میشود که مزاج دوران پیری سرد و خشک است، منظور مقایسه با وضعیت مزاجی همان فرد در دورههای قبلی زندگیاش است؛ یعنی او نسبت به جوانی سردتر و خشکتر شده است، ولی مزاج اصلی و پایهاش همچنان گرم و تر است و چه بسا ممکن است از یک جوان با مزاج سرد و خشک، گرمتر باشد.
